Σχολαστικότητα, απόλυτη συμμετρία, τελειομανία, επαναλαμβανόμενες συνήθειες, στρογγυλοποίηση αριθμών, «όλα σε τάξη». Δε γίνεται αλλιώς… Αν λοιπόν πριν φύγει κανείς απ’ το σπίτι ελέγχει δέκα φορές αν έκλεισε τα φώτα, τον θερμοσίφωνα, αν στάζουν οι βρύσες και αν κλείδωσε τις πόρτες, σημαίνει ότι είναι «ψυχαναγκαστικός»; Όταν ο περίγυρός του ενοχλείται από αυτές τις επαναλαμβανόμενες και κάπως υπερβολικές συνήθειες, μήπως τότε είναι κανείς αυτό που χαρακτηρίζουμε ως ψυχαναγκαστικός;
Πότε υπάρχει ουσιαστικό πρόβλημα;
Οι ψυχαναγκαστικά επαναλαμβανόμενες δραστηριότητες μοιάζουν συχνά με καθημερινές τελετουργίες. Είναι σημαντικό να ελέγχουμε ότι δεν λειτουργούν οι ηλεκτρικές συσκευές πριν φύγουμε από το σπίτι ή να πλένουμε τα χέρια μας όταν απαιτείται. Η διαχωριστική γραμμή αρχίζει όταν οι έλεγχοι γίνονται τόσο χρονοβόροι ώστε δυσκολευόμαστε να κλείσουμε την πόρτα πίσω μας, ή όταν πλένουμε συνεχώς τα χέρια, επειδή θεωρούμε μολυσμένο ακόμη και το πετσετάκι — μέχρι που δημιουργούνται πληγές.
Τι είναι ο ψυχαναγκασμός (Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή)
Ο ψυχαναγκασμός, ή αλλιώς Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή (ΙΔΨ), ανήκει στις αγχώδεις διαταραχές. Χαρακτηρίζεται από ιδεοληψίες, ψυχαναγκασμούς ή και τα δύο. Οι εκδηλώσεις αυτές αποτελούν πηγή δυσφορίας και καταλαμβάνουν χρόνο από τη συναισθηματική, κοινωνική και επαγγελματική ζωή. Το άγχος μειώνεται προσωρινά μόνο όταν εκτελεστεί η ψυχαναγκαστική πράξη. Παρότι οι πάσχοντες συνήθως αναγνωρίζουν τον παράλογο χαρακτήρα των καταναγκασμών, δυσκολεύονται να αντισταθούν.
Ιδεοληψίες – κατηγορίες
- Φοβικές ιδεοληψίες: ανησυχία και φόβος απέναντι σε αντικείμενα ή καταστάσεις (π.χ. κίνδυνος μόλυνσης, ασθένεια, θάνατος).
- Ιδεακές ιδεοληψίες: ακούσια επιβολή σκέψης/λέξης/αριθμού (π.χ. αμφιβολίες για το κλείδωμα πόρτας, το κλείσιμο της κουζίνας).
- Ιδεοληπτικές παρορμήσεις: αίσθηση ότι μπορεί κανείς να εκτελέσει πράξεις ή να μιλήσει για κάτι αντίθετο με τις αξίες/σχέσεις του (π.χ. φόβος ότι θα επιτεθεί στο παιδί του).
Ψυχαναγκασμοί
Επαναλαμβανόμενες συμπεριφορές ως «τελετουργίες» για μείωση άγχους (π.χ. ονοματομανία, αριθμομανία). Η ανακούφιση είναι προσωρινή και ο κύκλος επανέρχεται.
Αιτίες – τι γνωρίζουμε
Οι αιτίες δεν είναι απολύτως βέβαιες. Εμπλέκονται βιολογικοί παράγοντες (διαφορετική εγκεφαλική δραστηριότητα που επηρεάζει επεξεργασία πληροφοριών, σκέψη και συμπεριφορά) και κληρονομικότητα (σε οικογένειες με ΙΔΨ αυξάνονται οι πιθανότητες εμφάνισης συμπτωμάτων).
Τι δεν είναι ο ψυχαναγκασμός
Ο ψυχαναγκασμός δεν ταυτίζεται με την «τρέλα» ή την παρανόηση. Οι αιτίες της σχιζοφρένειας είναι διαφορετικές. Συχνά μάλιστα εξαιρετικά ευφυείς άνθρωποι υποφέρουν από ψυχαναγκασμούς· όμως η ενέργεια διοχετεύεται σε λεπτομερείς, επαναληπτικές πράξεις, με κόστος στην αποτελεσματικότητα και την αυτοεκτίμηση.
Επιπτώσεις στην καθημερινότητα
Η μακρόχρονη επιμονή των τελετουργιών καθιστά την καθημερινότητα δυσλειτουργική: μειώνεται η ικανοποίηση από τη ζωή, οι σχέσεις δυσκολεύουν και το περιβάλλον συχνά παρερμηνεύει τη συμπεριφορά ως «ιδιοτροπία».
Αντιμετώπιση
Η διάγνωση γίνεται από ειδικό ψυχίατρο. Υπάρχουν δύο βασικοί άξονες αντιμετώπισης:
- Φαρμακευτική αγωγή: Αναστολείς επαναπρόσληψης σεροτονίνης μπορούν να μειώσουν συμπτώματα· η διακοπή συχνά επιφέρει υποτροπή, για αυτό δεν αποτελούν αυτόνομη, μακροπρόθεσμη λύση.
- Γνωσιακή–Συμπεριφορική Θεραπεία (ΓΣΘ): Επικεντρώνεται στην αλλαγή των πεποιθήσεων και στη μέθοδο «Έκθεση και Παρεμπόδιση Απόκρισης (ERP)»: ελεγχόμενη έκθεση στην ιδεοληψία και άσκηση αποχής από τον ψυχαναγκασμό, ώστε να φθαρεί το άγχος και να αποδυναμωθεί ο κύκλος. Χρήσιμη μπορεί να είναι και η συμμετοχή σε ομάδες υποστήριξης.